همدان پایتخت تاریخ و تمدن ایران زمین
معرفی استان همدان:
بنای همدان به دیآکو پادشاه مادها که حدود ۲۷۰۰ سال پیش زندگی میکرد، نسبت داده میشود. این شهر اسامی مختلفی را دارا میباشد؛ هرودوت تاریخنویس مشهور یونانی در کتابی نقل کرده که پادشاه ماد این مکان را که «هگمتانه» و «اکباتان» نامیده میشد، پایتخت حکمرانی خود انتخاب کرد. کلمه هگمتانه کلمهای ایرانی به معنی «محل اجتماع» و کلمه ایلامی آن «هل مته نه» به معنی سرزمین مادها میباشد. اما در کتیبههای پادشاهان آشوری که مربوط به حدود ۳۱۰۰ سال پیش است، این شهر با نام «آنادانا» یا «همدانا» شناخته می شد. این شهر که در زمان فرمانروایی بخت النصر ویران شده بود، با گذر زمان به دستور داریوش بزرگ بازسازی و مرمت گردید. در زمان پادشاهی اشکانیان هنگامی که تیسفون پایتخت ایران بود، شهر همدان اقامتگاه پادشاهان اشکانی در فصل تابستان به شمار میرفت. همچنین بعد از دوره اشکانیان، در دوره ساسانیان نیز، پادشاهان آن زمان قصرهای تابستانی خود را در این مکان ساختند. مجسمه شیرسنگی و خرابههای باروی قلعه اشکانی از آثار تاریخی این دوره زمانی بودند. در قرن ششم هجری این شهر به مدت پنجاه سال پایتخت سلجوقیان بود که در همین زمان با حمله وحشیانه مغولان، این شهر به خرابه و شهر مردگان تبدیل شد. پس از تاجگذاری خان مغول، این شهر دوباره بازسازی شد؛ ولیکن باز هم مورد تجاوز و هجوم اُمَرا و تاخت و تاز سلاطین بود و در این دوران نوبت به سلسله تیموریان رسید تا شهر را به ویرانه مبدل کنند. در نهایت، در دوران صفویه این شهر آباد شد و پس از انقراض این سلسله نیز به تصرف شاه عثمانی، احمد شاه درآمد که بعد از شش سال نادرشاه افشار آن را باز پس گرفت. لازم به ذکر است، بعد از نادر شاه نیز این شهر بسیار مورد تاخت و تاز قرار گرفت؛ تا زمانی که در سال ۱۱۴۵ هجری قمری به صورت کامل به ایران الحاق گردید. همچنین این شهر در مسیر جاده ابریشم بود.
- مو قعیت استان همدان:
استان همدان با ۱۹۴۹۱ کیلومتر مربع مساحت، حدود ۲/۱ درصد مساحت کشور را به خود اختصاص داده است. این استان در منطقهای کوهستانی و در غرب ایران واقع شده است. از دیدگاه آمایشی استان همدان از شمال به استانهای زنجان و قزوین، از جنوب به استان لرستان، از شرق به استان مرکزی و از غرب به استان کرمانشاه و قسمتی از استان کردستان محدود میشود. براساس آخرین تقسیمات کشوری استان همدان دارای۱۰ شهرستان (اسدآباد، بهار، تویسرکان، درگزین، رزن، فامنین، کبودرآهنگ، ملایر، نهاوند و همدان) است.
شهرستان اسدآباد در غرب استان همدان و در مسیر ارتباطی همدان به کرمانشاه قرار گرفته است. این شهرستان از نظر تاریخی و سیاسی اهمیت ویژهای دارد و بهعنوان زادگاه سید جمالالدین اسدآبادی، یکی از چهرههای تأثیرگذار جهان اسلام، شناخته میشود. موقعیت ارتباطی اسدآباد، آن را به یکی از گذرگاههای مهم غرب کشور تبدیل کرده است.
شهرستان بهار در شمال غربی استان همدان واقع شده و بهدلیل نزدیکی به مرکز استان، ارتباط تنگاتنگی با شهر همدان دارد. این شهرستان با تولیدات کشاورزی متنوع و روستاهای پرجمعیت، بخشی از تأمین نیازهای غذایی مرکز استان را بر عهده دارد و در عین حال از نظر سکونتگاهی و جمعیتی اهمیت قابل توجهی دارد.
شهرستان تویسرکان در جنوب غربی استان قرار دارد و بهواسطه باغهای گسترده گردو، شهرتی ملی یافته است. این شهرستان علاوه بر ظرفیتهای کشاورزی، از نظر مذهبی و فرهنگی نیز اهمیت دارد و وجود آرامگاه حیقوق نبی نشاندهنده پیشینه تاریخی و همزیستی ادیان در این منطقه است. بافت سنتی و روستایی تویسرکان بازتابی از الگوهای زیستی دیرپای منطقه بهشمار میرود.
شهرستان درگزین در شمالشرقی استان همدان واقع شده و مرکز آن شهر قروه درجزین است. این شهرستان پیشتر جزئی از شهرستان رزن بود و با توجه به ظرفیتهای جمعیتی، کشاورزی و تاریخی، بهصورت مستقل ارتقا یافت.
شهرستان رزن در شمال شرقی استان قرار دارد و اقتصادی مبتنی بر کشاورزی و دامداری دارد. این شهرستان بهدلیل قرارگیری در مسیر ارتباطی استانهای همجوار، از جایگاه ترانزیتی برخوردار است و نقش پشتیبان در تأمین محصولات کشاورزی استان ایفا میکند.
شهرستان فامنین در شرق استان قرار دارد. این شهرستان بیشتر ماهیتی کشاورزی دارد و در سالهای اخیر با توسعه زیرساختهای محلی، نقش آن در نظام سکونتگاهی استان در حال تقویت است.
شهرستان کبودرآهنگ در شمال استان همدان واقع شده و از نظر وسعت یکی از بزرگترین شهرستانهای استان است. این شهرستان با برخورداری از دشتهای وسیع، نقش مهمی در تولیدات زراعی دارد و همچنین بهدلیل قرارگیری غار علیصدر در محدوده آن، یکی از قطبهای اصلی گردشگری طبیعی استان محسوب میشود.
شهرستان ملایر در جنوب شرقی استان قرار دارد و از نظر جمعیت و وسعت یکی از مهمترین شهرستانهای استان همدان محسوب میشود. این شهرستان بهدلیل شرایط اقلیمی مناسب، قطب کشاورزی استان، بهویژه در تولید انگور و کشمش است. وجود آثار تاریخی شاخصی همچون ارگ نوشیجان و شهر زیرزمینی سامن، اهمیت تاریخی ملایر را دوچندان کرده و این شهرستان را به یکی از مراکز مهم مطالعات باستانشناسی تبدیل نموده است.
شهرستان نهاوند در جنوب استان همدان واقع شده و از کهنترین مناطق استقراری ایران بهشمار میرود. این شهرستان با برخورداری از منابع آبی، دشتهای حاصلخیز و محوطههای باستانی پیش از تاریخ مانند گیان، نقش مهمی در تاریخ شکلگیری تمدنهای اولیه داشته است. نهاوند در دورههای تاریخی مختلف، بهویژه در دوران باستان و صدر اسلام، جایگاهی راهبردی داشته و امروزه نیز یکی از قطبهای کشاورزی استان محسوب میشود.
شهرستان همدان مرکز استان، مهمترین کانون سیاسی، اداری و فرهنگی منطقه بهشمار میرود. این شهرستان با پیشینهای کهن و استقرار محوطه تاریخی هگمتانه، همواره نقشی محوری در تاریخ ایران داشته است. تمرکز نهادهای اداری، دانشگاهها، مراکز درمانی و فرهنگی، همدان را به قطب خدماتی استان تبدیل کرده و در کنار آن، گردشگری تاریخی و فرهنگی جایگاه ویژهای در اقتصاد این شهرستان دارد. در مجموع، شهرستانهای استان همدان با تنوع جغرافیایی، تاریخی و اقتصادی، ساختاری مکمل و بههمپیوسته را شکل دادهاند که در کنار یکدیگر، هویت فرهنگی و تمدنی این استان کهن را رقم میزنند.
- جمعیت استان:
مطابق نتایج سرشماری نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ استان همدان، جمعیت این استان حدود ۱۷۳۸۲۳۴ نفر اعلام شده که حدود ۲.۲ درصد جمعیت کشور را به خود اختصاص داده است. حدود ۵۱ درصد جمعیت استان را مردان و ۴۹ درصد آن را نیز زنان در غالب ۵۳۸۸۰۳ خانوار تشکیل میدهند. نگاهی به ترکیب سنی اعلام شده بر اساس سرشماری نفوس و مسکن استان در سال ۱۳۹۵ نشان میدهد که ۷۱.۴ درصد از جمعیت استان همدان را گروه سنی ۶۴-۱۵ سال تشکیل میدهند که در حقیقت نیروی کارآمد و فعال جمعیتی میباشند. این ویژگی به نوبه خود ظرفیت قابل توجهی در برنامهریزیهای اقتصادی و توسعه استان همدان محسوب میشود. بهویژه اینکه بیش از ۸۰ درصد جمعیت استان همدان با سواد هستند و ۸۷.۱ درصد باسوادی در مناطق شهری و ۷۵.۹ درصد در مناطق روستایی میباشد.
- آب و هوا:
در مورد اقلیم و آب و هوای استان همدان نیز باید گفت که استان در منطقه غرب کشور و در سرزمینی بلند و کوهستانی واقع شده که اختلاف بلندترین و پستترین نقطه آن بیش از ۲۰۰۰ متر محاسبه شده است. ارتفاع بلندترین نقطه استان (قله الوند) از سطح دریا ۳۵۷۴ متر و ارتفاع پستترین نقطه (آبادی عمرآباد از دهستان پیشخور) از سطح دریا ۱۵۵۵ متر است. به طور کلی، آب و هوای استان همدان از تودههای هوایی مدیترانه که از غرب وارد کشور میشود، متأثر است. موقعیت استان و ارتفاع به نسبت زیاد آن سبب میشود که تودههایی از هوای مرطوب و بارانزا که به ویژه از سوی غرب وارد کشور میشوند، قسمت اعظم رطوبت خود را در آن ریزش نمایند.
- زبان و مذهب مردم استان همدان:
در این استان اقوام مختلفی زندگی میکنند که گویش آنها باهم متفاوت است. اکثرا ساکنان مرکز استان به زبان فارسی صحبت میکنند، در شمال و شمال غرب این استان اغلب افراد با گویش ترکی تکلم میکنند، ساکنان نهاوند، ملایر و سامن نیز با گویشهای لری و لک با هم ارتباط دارند. به علاوه، ساکنان غرب و شمال غربی استان همدان در مجاورت استانهایکرمانشاه و کردستان به زبان کردی صحبت میکنند. اغلب افرادی که در این استان سکونت دارند را مسلمانان و پیروان مذهب شیعه دوازده امامی پر کرده است. ولیکن در بین عشایر همدان سنی و فرقه اهل حق نیز وجود دارند. همچنین اقلیتی در این استان مسیحی، زرتشتی و یهودی هستند.
- فرهنگ و آداب و رسوم مردم استان همدان:
همانطور که بیان شد، اقوام مختلفی در این استان ساکن هستند و به همین علت با فرهنگها و آداب و رسوم متفاوت و بسیاری روبرو هستیم. هر کدام از این اقوام افزون بر اشتراکات ملی و فرهنگی دارای رسوم و آیینهای مخصوص به خود هستند. مراسم سوگواری و عروسی این چهار قوم مختلف همچون دیگر هم فرهنگان آنها صورت میگیرد. حضور اقوام مختلف در این استان، رقص و موسیقیهای متفاوتی را براساس هر قومیت و فرهنگ سبب شده است. آذریزبانان موسیقی عاشیقی و اقوام کرد و لر هم موسیقی خاص خود را در این منطقه رواج دادهاند. لباسهای محلی همدان نیز داستانی چون موسیقی دارد.
- مشاهیر استان همدان:
مشاهیر بعد از اسلام این شهر بزرگانی چون بابا طاهر از شاعران نامدار قرن چهارم هجری، بدیعالزمان همدانی نویسنده قدیمیترین کتاب در فن مقامهنویسی، ابوالعلی حسن عطار از بزرگان ادب و از مشاهیر نحو و لغت و حدیث در قرن چهارم هجری، عین القضات همدانی از نوابغ قرن پنجم هجری دارای آثاری در کلام، حکمت، عرفان و ادب پارسی، ابن صلاح همدانی پزشک و ریاضیدان قرن پنجم و ششم هجری، خواجه رشیدالدین فضلالله از وزرا، دانشمندان و پزشکان صاحبنظر قرن ششم و هفتم هجری، میرسید علی همدانی از عرفاً و رهروان سیروسلوک قرن هفتم هجری و میرزاده عشقی یکی از ستارگان فروزان شعر و نثر نمایشنامه در دوران انقلاب مشروطیت هستند.
بوعلیسینا از نادر دانشمندان و نوابغ روزگار در سال ۳۷۰ قمری در خرمیثن از توابع بخارا به دنیا آمد. او در سال ۴۰۶ هجری قمری در زمانی که همدان پایتخت آل بویه بود، وارد این شهر شد و پس از مدتی شمسالدوله دیلمی او را وزیر خود ساخت. بوعلی سینا در زمان اقامت در همدان در مدرسه بزرگ شهر تدریس میکرد و همچنین فرصت این را یافت تا بسیاری از تألیفات خود را به پایان رساند. مدتی نیز مورد بیمهری قرار گرفت و سرانجام به سال ۴۲۸ هجری قمری در باغ دوستش در همدان درگذشت. آرامگاه بوعلیسینا هماکنون در میدانی به همین نام در همدان قرار دارد. عارف قزوینی نیز سالهای آخر عمر خود را در دره زیبای مرادبیگ همدان سپری کرد. او در سال ۱۳۱۲ خورشیدی در همدان فوت کرد و آرامگاه او در جوار آرامگاه بوعلیسینا قرار دارد. آرامگاه بوعلیسینا نماد شهر همدان و همچنین یکی از نمادهای پیشینه ایران در فرهنگ جهان و دانش و علم بهشمار میرود.
- چشماندازها و جاذبههای طبیعی استان همدان:
استان همدان با پیشینهای کهن و طبیعتی متنوع، یکی از استانهای مهم و دیدنی غرب ایران به شمار میرود. موقعیت این استان در دامنههای رشتهکوه الوند، موجب شکلگیری چشماندازهای طبیعی متنوع، آبوهوای معتدل کوهستانی و مناظر سرسبز شده است. این ویژگیهای طبیعی سبب شدهاند که همدان از دیرباز بهعنوان یکی از مراکز مهم طبیعی و گردشگری ایران شناخته شود و هر ساله گردشگران بسیاری را به خود جذب کند.
طبیعت استان همدان جلوههای متنوعی از کوهها، درهها، دشتها، سرابها و منابع آبی را در بر میگیرد. درههای اطراف شهر همدان از جمله دره مرادبیگ، دره عباسآباد و دره گنجنامه نمونههایی برجسته از چشماندازهای کوهستانی و تاریخی استان هستند که با پوشش گیاهی غنی، باغهای میوه و شرایط آبوهوایی مناسب، محیطی دلپذیر برای گردش و استراحت فراهم کردهاند. دره گنجنامه به دلیل وجود آبشارهای طبیعی، کتیبههای تاریخی و آتشکده بهرام یکی از مهمترین قطبهای گردشگری استان محسوب میشود و دره امامزاده محسن نیز با بقعهای متعلق به دوره ایلخانی، پیوندی میان جلوههای طبیعی و مذهبی ایجاد کرده است.
منابع آب سطحی و زیرسطحی نیز از عناصر کلیدی شکلدهنده چشمانداز طبیعی استان هستند. سد اکباتان در مسیر جاده همدانـ ملایر علاوه بر تأمین آب، نقش مهمی در حفاظت از پوشش گیاهی و زیستگاه جانوری منطقه ا یفا می کند. پیر امون این سد، گونههای گیاهی بومی و متنوعی همچون گون، شیرینبیان، بومادران و آلاله رشد میکنند و زیستگاه پرندگان مهاجر و گونههای ماهی در آن وجود دارد.
استان همدان از نظر جغرافیایی به چندین شهرستان تقسیم شده که هر یک از آنها دارای ویژگیهای طبیعی و جاذبههای گردشگری خاص خود هستند.
شهرستان کبودرآهنگ به دلیل وجود غار علیصدر شهرتی جهانی دارد. غار علیصدر که بزرگترین غار آبی جهان محسوب میشود، یکی از مهمترین جاذبههای طبیعی ایران است و هر ساله گردشگران بسیاری را به خود جذب میکند. افزون بر این، چشمهها و دشتهای پیرامون کبودرآهنگ نیز از جلوههای طبیعی شاخص این شهرستان به شمار میروند.
شهرستان نهاوند یکی از سرسبزترین مناطق استان همدان به شمار میرود. سرابهای متعدد از جمله سراب گیان، سراب گاماسیاب و سراب ملوسان، در کنار رودخانه گاماسیاب و دشتهای حاصلخیز، جلوهای کمنظیر به طبیعت این شهرستان بخشیدهاند و آن را به یکی از قطبهای طبیعی استان تبدیل کردهاند.
شهرستان ملایر، علاوه بر شهرت جهانی در هنر منبتکاری، دارای طبیعتی متنوع و چشمنواز است. پارک سیفیه، بام ملایر، تپهها و دشتهای اطراف شهر از مهمترین جاذبههای طبیعی این شهرستان محسوب میشوند. باغها و فضاهای سبز ملایر، محیطی آرام و دلپذیر برای گردشگران فراهم کردهاند.
شهرستان تویسرکان در دامنههای جنوبی کوه الوند واقع شده و به باغهای گسترده گردو شهرت دارد. طبیعت کوهستانی، درههای سرسبز، رودخانهها و چشمههای فراوان از ویژگیهای برجسته این شهرستان هستند. منطقه خوشآبوهوای سرکان و روستاهای اطراف آن نیز از مناطق دیدنی تویسرکان به شمار میآیند.
شهرستان اسدآباد نیز با قرار گرفتن در منطقهای کوهستانی، دارای چشماندازهای طبیعی متنوعی است. دشتها، کوهها، مراتع سرسبز و درههای اطراف این شهرستان، آن را به منطقهای مناسب برای طبیعتگردی تبدیل کرده است. همچنین شهرستانهای رزن و درگزین با دشتهای وسیع، زمینهای کشاورزی و مناظر طبیعی خاص خود جلوهای از زندگی روستایی و کشاورزی استان همدان را به نمایش میگذارند و تکمیلکننده تنوع طبیعی این استان هستند.
- آثار تاریخی استان همدان:
استان همدان یکی از کهنترین کانونهای تمدنی فلات ایران بهشمار میرود و پیشینه تاریخی آن به بیش از سه هزار سال پیش بازمیگردد. استان همدان با برخورداری از آثار تاریخی متنوع از دورههای پیش از تاریخ، باستانی، اسلامی و معاصر، یکی از غنیترین استانهای ایران از نظر میراث فرهنگی بهشمار میرود. این تنوع و تداوم تاریخی، همدان را به گنجینهای زنده از تاریخ، تمدن و فرهنگ ایران تبدیل کرده است و بررسی آثار آن میتواند تصویری جامع از سیر تحول جامعه ایرانی در طول هزاران سال ارائه دهد.
مهمترین و شاخصترین اثر تاریخی استان همدان، محوطه باستانی هگمتانه است که در قلب شهر همدان قرار دارد. این محوطه یکی از بزرگترین تپههای باستانی ایران بهشمار میرود و بقایای معماری منظم شهری با خیابانبندی شطرنجی، دیوارهای خشتی عظیم و واحدهای مسکونی منسجم در آن کشف شده است. یافتههای باستانشناسی این محوطه نشان میدهد که هگمتانه نهتنها پایتخت مادها، بلکه در دوره هخامنشی نیز یکی از مراکز حکومتی مهم و محل استقرار خزانه سلطنتی بوده است. تداوم سکونت در این محوطه تا دورههای اشکانی، ساسانی و حتی اسلامی ادامه یافته و این موضوع، هگمتانه را به یکی از کمنظیرترین نمونههای تداوم حیات شهری در تاریخ ایران تبدیل کرده است.
در دامنههای کوه الوند، مجموعه تاریخی گنجنامه قرار دارد که شامل دو کتیبه سنگی متعلق به دوران هخامنشی است. این کتیبهها به فرمان داریوش بزرگ و خشایارشا حجاری شدهاند و به سه زبان پارسی باستان، عیلامی و بابلی نوشته شدهاند. محتوای این کتیبهها شامل ستایش اهورامزدا، معرفی شاه و بیان قلمرو وسیع امپراتوری هخامنشی است. اهمیت گنجنامه تنها در قدمت آن خلاصه نمیشود، بلکه این کتیبهها از مهمترین اسناد تاریخی برای شناخت ساختار سیاسی، زبانی و مذهبی ایران باستان محسوب میشوند.
یکی دیگر از آثار شاخص همدان، مجسمه سنگی شیر است که به «شیر سنگی» شهرت دارد. این اثر که احتمالاً متعلق به دوران هخامنشی یا اشکانی است، در گذشته بهعنوان بخشی از دروازه باستانی شهر مورد استفاده قرار میگرفته و نمادی از قدرت و حراست شهری بهشمار میآمده است. شیر سنگی امروزه به یکی از نمادهای هویتی شهر همدان تبدیل شده و اهمیت ویژهای در مطالعات هنر و مجسمهسازی ایران باستان دارد.
با ورود به دوران اسلامی، همدان همچنان جایگاه علمی و فرهنگی برجستهای داشته است. آرامگاه بوعلیسینا، فیلسوف و پزشک بزرگ ایرانی، یکی از مهمترین بناهای فرهنگی این استان بهشمار میرود. این آرامگاه که در میدان مرکزی شهر همدان قرار دارد، ترکیبی از معماری مدرن و الهامگرفته از برجهای آرامگاهی ایران باستان است و در مجموعه آن موزه، کتابخانه و فضای فرهنگی قرار گرفته است. بوعلیسینا از بزرگترین چهرههای علمی تاریخ جهان است و وجود آرامگاه او در همدان، جایگاه این شهر را بهعنوان یکی از مراکز اندیشه و دانش در تاریخ ایران برجسته میکند.
آرامگاه باباطاهر عریان، شاعر و عارف نامدار قرن پنجم هجری، از دیگر آثار مهم استان همدان است. این بنا با معماری ساده اما نمادین، بیانگر روحیه عرفانی و مردمی اشعار باباطاهر است. دوبیتیهای او که به زبان محلی سروده شدهاند، نقش مهمی در فرهنگ عامه و ادبیات شفاهی ایران دارند و آرامگاه وی یکی از مراکز فرهنگی و ادبی مهم استان محسوب میشود.

از دیگر بناهای شاخص اسلامی همدان میتوان به گنبد علویان اشاره کرد که شاهکاری از معماری آجری و تزئینات گچبری دوران سلجوقی است. این بنا که در اصل آرامگاه خانوادگی بوده، از نظر هنری یکی از ارزشمندترین آثار معماری اسلامی ایران بهشمار میرود. برج قربان نیز بهعنوان یکی از برجهای آرامگاهی تاریخی همدان، نمونهای از معماری تدفینی در قرون میانی اسلامی است.
مسجد جامع همدان، بازار تاریخی شهر، حمامهای سنتی، امامزادهها و بقاع متبرکه متعدد، هر یک بخشی از هویت تاریخی و اجتماعی استان را شکل میدهند. بازار سنتی همدان با راستهها، تیمچهها و سراهای خود، بازتابدهنده نقش اقتصادی این شهر در دورههای مختلف تاریخی است و پیوندی عمیق میان معماری، تجارت و زندگی اجتماعی برقرار میکند.
ارگ تاریخی نوشیجان یکی از مهمترین و ارزشمندترین محوطههای باستانی استان همدان و ایران بهشمار میرود که در نزدیکی شهرستان ملایر واقع شده است. این محوطه به دوره مادها، یعنی قرن هشتم تا ششم پیش از میلاد، تعلق دارد و بهعنوان یکی از کهنترین نمونههای معماری مذهبی و نظامی ایران شناخته میشود. کاوشهای باستانشناسی در نوشیجان نشاندهنده وجود مجموعهای شامل دژ، تالار ستوندار، انبارها، راهروها و مهمتر از همه، نیایشگاه یا معبد مادهاست. معماری این مجموعه عمدتاً با خشت خام ساخته شده و بیانگر دانش فنی و مهندسی پیشرفته مادها در ساخت سازههای مستحکم و کارکردی است. اهمیت نوشیجان از آن جهت دوچندان است که این محوطه اطلاعات بسیار ارزشمندی درباره آیینها، ساختار حکومتی و باورهای مذهبی مادها در اختیار پژوهشگران قرار میدهد و یکی از معدود نمونههای نسبتاً سالم باقیمانده از معماری مادی بهشمار میرود.

محوطه باستانی گیان که در نزدیکی شهر نهاوند قرار دارد، از کهنترین محوطههای پیشازتاریخی ایران محسوب میشود و قدمت آن به هزاره پنجم و چهارم پیش از میلاد بازمیگردد. این محوطه نخستینبار در اوایل قرن بیستم میلادی مورد کاوشهای علمی قرار گرفت و نتایج آن نقش مهمی در شکلگیری گاهنگاری (رویداد نگاری) پیش ازتاریخی ایران داشت. یافتههای باستانشناسی گیان شامل سفالهای منقوش، ابزارهای سنگی، اشیای استخوانی و بقایای استقرارهای انسانی است که نشاندهنده شکلگیری جوامع روستایی اولیه و آغاز یکجانشینی در این منطقه است. سفالهای گیان به دلیل تنوع نقش، رنگ و تکنیک ساخت، از اهمیت ویژهای برخوردارند و در مطالعات تطبیقی با سایر تمدنهای همدوره در فلات ایران و بینالنهرین مورد استفاده قرار میگیرند. محوطه گیان بهعنوان یکی از پایههای شناخت تمدنهای اولیه غرب ایران، جایگاه بسیار مهمی در تاریخ باستانشناسی کشور دارد.
معبد لائودیسه یکی دیگر از آثار شاخص تاریخی استان همدان است که به دوره سلوکیان بازمیگردد. این معبد در شهر نهاوند قرار دارد و نام آن برگرفته از «لائودیسه»، همسر آنتیوخوس سوم، پادشاه سلوکی است. کشف کتیبه سنگی یونانی در این محوطه که بهفرمان آنتیوخوس سوم نوشته شده، اهمیت تاریخی این معبد را بهطور چشمگیری افزایش داده است. این کتیبه یکی از معدود اسناد مکتوب یونانی کشفشده در ایران است و اطلاعات ارزشمندی درباره نفوذ فرهنگ هلنیستی(پذیرش و فرهنگ و مذهب یونانی توسط مردمان غیریونانی)، ساختار حکومتی و روابط سیاسی دوره سلوکی در اختیار پژوهشگران قرار میدهد. معبد لائودیسه نمادی از پیوند فرهنگ ایرانی و یونانی در دوره پس از اسکندر مقدونی است و نشان میدهد که استان همدان در آن زمان یکی از مراکز مهم فرهنگی و سیاسی بهشمار میرفته است.
آرامگاه حیقوق نبی یکی از آثار مذهبی مهم در استان همدان است که در شهر تویسرکان قرار دارد. حیقوق نبی از پیامبران بنیاسرائیل بهشمار میرود و این آرامگاه برای پیروان ادیان الهی، بهویژه یهودیان، از جایگاه معنوی والایی برخوردار است. بنای آرامگاه با وجود سادگی، از ویژگیهای معماری قابل توجهی برخوردار بوده و در طول قرون متمادی بارها مرمت و بازسازی شده است. وجود این اثر بیانگر پیشینه همزیستی ادیان گوناگون در منطقه همدان و نشاندهنده نقش این استان بهعنوان یکی از کانونهای مذهبی در تاریخ ایران است. این آرامگاه امروزه افزون بر ارزش مذهبی، بهعنوان یکی از آثار تاریخی و فرهنگی مهم استان شناخته میشود و در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
شهر زیرزمینی سامن در شهر سامن از توابع شهرستان ملایر قرار دارد و یکی از مهمترین نمونههای معماری دستکند در استان همدان بهشمار میرود. این مجموعه به دوره اشکانی و احتمالاً اوایل دوره ساسانی تعلق دارد و شامل فضاهای متعددی است که در عمق زمین و در بستر سنگی حفر شدهاند. دالانها، اتاقها و راهروهای بههمپیوسته این مجموعه نشاندهنده کاربریهای سکونتی، آیینی و تدفینی آن است. کشف بقایای انسانی در برخی فضاها، استفاده مذهبی و تدفینی شهر زیرزمینی را تأیید میکند. معماری هوشمندانه، تهویه طبیعی و طراحی دفاعی این مجموعه بیانگر سازگاری انسان با شرایط ناامن و محیطی دوران باستان است. شهر زیرزمینی سامن بهعنوان اثری شاخص در مطالعات باستانشناسی غرب ایران، تصویری روشن از شیوههای زیست و باورهای جوامع اشکانی در استان همدان ارائه میدهد.